Wokół postaci Mikołaja Kopernika narosło wiele mitów, a jednym z najczęściej powtarzanych jest ten dotyczący jego statusu duchownego. Wielu ludziom wydaje się, że wielki astronom był księdzem. W tym artykule rozwiejemy wszelkie wątpliwości i wyjaśnimy, jaki dokładnie był jego związek z Kościołem, opierając się na faktach historycznych.
Zgodnie z ustaleniami historyków, Mikołaj Kopernik nie posiadał wyższych święceń kapłańskich, co oznacza, że nie był księdzem w dzisiejszym rozumieniu tego słowa. Nie ma żadnych dokumentów ani relacji z epoki, które potwierdzałyby przyjęcie przez niego święceń prezbiteratu. Sam Kopernik nigdy nie tytułował się księdzem, ani nie był tak określany przez współczesnych mu ludzi.
Choć Kopernik nie był księdzem, należał do stanu duchownego. Przyjął on tzw. niższe święcenia duchowne. Oznaczało to, że mógł nosić charakterystyczny strój duchowny oraz tonsurę ogoloną część głowy. Co więcej, dzięki przynależności do stanu duchownego mógł otrzymywać dochody z beneficjów kościelnych, czyli dóbr ziemskich lub innych uposażeń, które przynosiły mu stały dochód. Te niższe święcenia nie dawały mu jednak władzy kapłańskiej ani nie nakładały obowiązków duszpasterskich, takich jak odprawianie mszy czy udzielanie sakramentów.
Kanonik warmiński: klucz do zrozumienia statusu Mikołaja Kopernika
Kluczowym elementem do zrozumienia statusu Mikołaja Kopernika jest jego wieloletnia funkcja kanonika kapituły katedralnej we Fromborku. Pełnił ją od 1497 roku aż do śmierci w 1543 roku. Było to stanowisko o znacznym prestiżu i wiązało się z konkretnymi obowiązkami, ale przede wszystkim zapewniało niezależność finansową.
- Prestiż: Bycie kanonikiem było wyróżnieniem i oznaczało przynależność do elity intelektualnej i administracyjnej Kościoła.
- Dochody: Funkcja ta zapewniała stabilne i często wysokie dochody z beneficjów kościelnych, co pozwalało na swobodne życie i inwestowanie w rozwój osobisty.
- Obowiązki administracyjne: Głównym zadaniem kanonika było zarządzanie dobrami kapituły, dbanie o jej finanse, udział w posiedzeniach kapituły oraz pełnienie funkcji urzędniczych, takich jak administrator dóbr czy kanclerz.
Dzięki funkcji kanonika Kopernik miał zapewnione środki do życia i, co najważniejsze, niezbędny czas na prowadzenie badań naukowych. Ta niezależność finansowa i czasowa była absolutnie kluczowa dla jego pracy astronomicznej i sformułowania rewolucyjnej teorii heliocentrycznej.
Jego praca w kapitule była ściśle związana z administracją. Kopernik aktywnie uczestniczył w posiedzeniach kapituły, gdzie podejmowano ważne decyzje dotyczące zarządzania dobrami kościelnymi. Zajmował się również administrowaniem majątkiem kapituły, a przez pewien czas pełnił nawet funkcję kanclerza. Wszystkie te obowiązki miały charakter czysto zarządczy i nie obejmowały żadnych zadań o charakterze duszpasterskim czy religijnym.
Święcenia niższe a kapłaństwo: poznaj kluczową różnicę w statusie Kopernika
Aby w pełni zrozumieć sytuację Kopernika, należy przyjrzeć się bliżej systemowi święceń w Kościele katolickim w XVI wieku. Istniał wyraźny podział na tzw. święcenia niższe i święcenia wyższe. Święcenia niższe obejmowały cztery stopnie: ostiariat (ministrowanie przy drzwiach kościoła), lektorat (czytanie Pisma Świętego podczas liturgii), egzorcystat (modlitwy nad opętanymi) oraz akolitat (pomoc w przygotowaniu darów ofiarnych i przenoszeniu ich na ołtarz). Przyjęcie tych święceń włączało osobę do stanu duchownego, ale nie dawało jej uprawnień kapłańskich.
Zupełnie inaczej wyglądała sytuacja w przypadku święceń wyższych, które obejmowały subdiakonat, diakonat i wreszcie prezbiterat, czyli kapłaństwo. Dopiero przyjęcie święceń prezbiteratu czyniło z mężczyzny księdza, uprawnionego do sprawowania sakramentów i pełnienia funkcji duszpasterskich. Kopernik zatrzymał się na etapie niższych święceń, co oznaczało, że nigdy nie wszedł na drogę kapłaństwa.
Noszenie tonsury i stroju duchownego przez Kopernika było symbolicznym znakiem jego przynależności do stanu duchownego, który wynikał właśnie z przyjęcia niższych święceń. Te zewnętrzne oznaki nie były jednak równoznaczne z posiadaniem święceń kapłańskich ani z pełnieniem funkcji kapłańskich. Były to raczej formalne elementy statusu, które otwierały drogę do kariery w strukturach kościelnych, często o charakterze administracyjnym.
Przyjmuje się, że Mikołaj Kopernik przyjął niższe święcenia duchowne około 1496 roku. Decyzja ta była prawdopodobnie związana z jego aspiracjami do objęcia stanowiska kanonika we Fromborku. W tamtych czasach objęcie beneficjum kościelnego często wymagało przynależności do stanu duchownego, nawet jeśli nie wiązało się to z przyjęciem święceń kapłańskich.
Przeczytaj również: Stefan Wyszyński: Prymas Tysiąclecia Życie i Dziedzictwo
Nauka ponad wszystko: dlaczego Kopernik świadomie nie przyjął święceń kapłańskich?
Wielu historyków jest zgodnych co do tego, że głównym powodem, dla którego Mikołaj Kopernik świadomie nie przyjął wyższych święceń kapłańskich, była jego niezwykła pasja naukowa, a w szczególności astronomia. Obowiązki związane z pełnieniem funkcji proboszcza parafii czy aktywnego duszpasterza z pewnością uniemożliwiłyby mu poświęcenie się badaniom astronomicznym i innym zainteresowaniom naukowym, które pochłaniały go przez większość życia. Funkcja kanonika, choć wiązała się z pewnymi obowiązkami, dawała mu znacznie więcej swobody i czasu na pracę naukową.
Model kanonika-naukowca, który niekoniecznie był księdzem, był w epoce renesansu zjawiskiem stosunkowo powszechnym. Wielu mężczyzn piastujących godności kanonickie było wykształconymi prawnikami, lekarzami, administratorami czy właśnie naukowcami, którzy nie zamierzali przyjmować święceń prezbiteratu. Kopernik doskonale wpisywał się w ten nurt, łącząc swoje obowiązki kościelne z pasją badawczą.
Co więcej, dostępne informacje historyczne nie wskazują na to, aby Kościół wywierał presję na Kopernika, by ten przyjął święcenia kapłańskie. Jego status jako kanonika, który posiadał niższe święcenia, był zgodny z ówczesną praktyką i akceptowany przez władze kościelne. Brak jest jakichkolwiek dowodów na to, że jego wybór drogi naukowej zamiast kapłańskiej budził jakiekolwiek zastrzeżenia.
